Belediye İktisadi Teşebbüsleri

A- GENEL OLARAK BELEDİYELER

Esasen bölünemez nitelikte olan kamusal hizmet ve mallar bölgeler arasındaki coğrafi, kültürel ve ekonomik farklılıklardan dolayı farklı ihtiyaçlara göre niteliği ve niceliğinin değiştirilmesini zorunlu kılmış, bu durum özellikle 1950lerden sonra yerelleşmenin önemini arttırmıştır.

Ancak ülkemizde ise özellikle 2004 yılında sonra ölçek ekonomisinin avantajlarından yararlanmak amacıyla önce nüfusu 2000'in altındaki beldeler kapatılmış, daha sonra büyükşehirlerdeki belde belediyeleri kapatılarak ilçe belediyelerine bağlanmıştır. Nihayet 2013 yılında çıkan 6060 sayılı yasa ile büyükşehir belediyelerinin sayısı 30'a yükseltilmiş ve bu bu büyükşehirlerdeki belde belediyeleri ile il özel idareleri kapatılmıştır. Biz de bu çalışmamız kapsamında belediyelerin özellikle iktisadi faaliyetlerine ilişkin genel uygulamalarını ele alacağız. Aşağıdaki tabloda belediye sayılarının yıllar içindeki değişimi yer almaktadır.

1- Kamu Ekonomisi Açısından Belediyeler

2018 yılının ilk 9 ayında gerçekleşen verilere göre belediye gelirleri 92.117.022.100.-TL olarak gerçekleşmiş olup bunun 9.551.097.200.-TL'si vergi gelirleri (% 10,37); 1.583.318.600.-TL'si sosyal güvenlik prim gelirleri (% 1,72); 60.955.633.800.-TL'si hibeler (% 66,17); 20.026.972.500.-TL'si ise Mülkiyet Gelirleri, Mal ve Hizmet Satışlarından Gelirler, Para Cezaları ve Tazminatlar gibi Diğer Gelirlerden (% 21,74) oluşmaktadır. Özellikle yaklaşık 60.000.000.000.-TL gibi önemli bir rakamla genel bütçe vergi gelirlerden alınan paylar belediyelerin gelir kaynakları arasında önemli bir yere sahiptir. Ayrıca vergi gelirleri arasında yer alan emlak vergisinin de stopaj usülü değil de beyana dayalı bir gelir türü olması belediyelerin gelir tahakkuk ve tahsilatında önemli bir sorun oluşturmaktadır.

2- Kamu Alımları Açısından Belediyeler

Elimizdeki verilere göre Kamu İhale Kurumu tarafından hazırlanan 2018 yılı Kamu Alımları İzleme Raporunda yer alan kamu alımlarının alımı yapan kuruma göre sınıflandırılmasını gösteren tablo aşağıda yer almaktadır.

3- Kamu Personeli Açısından Belediyeler

Belediyelerde personel istihdamı 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa göre memur (4-a), işçi(4-c) ve sözleşmeli personel(4-b) ile 5393 sayılı Belediye Kanununun 49. maddesine göre sözleşmeli personel ve kamuoyunda taşeron olarak da bilinen 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında hizmet alımı yoluyla istihdam şekillerinde sağlanmaktadır. Devlet Personel Başkanlığının mart 2018 dönemine ait raporuna göre ülkemizde hizmet alımı suretiyle istihdam edilenler hariç olmak üzere 3.129.304 kamu personeli bulunmakta olup bunun -yine hizmet alımı suretiyle istihdam edilenler hariç olmak üzere- 212.400 kişi mahalli idarelerde istihdam edilmektedir. Devlet Personel Başkanlığı ve diğer kamu kurumları hizmet alımı yoluyla istihdam edilen personele yönelik net bir rakam ortaya koyamasa da DİSK/Genel-İş Araştırma Dairesi 2016 yılındaki Kamu ve Genel İşler İşkolunda İstihdamı Değerlendiren Rapora göre 2016 yılı itibariyle sadece belediyelerde çalışan taşeron personel sayısı 309.000 kişi olarak oldukça yüksek bir oranda seyretmektedir. Her ne kadar 2013 yılında yapılan yasal düzenlemeyle kamuda "taşeron personele" toplu sözleşme ve sendika hakkı tanınmışsa da bu durum özellikle özlük ve kariyer konularındaki dezavantajlarını gidermeye yetmemiştir.

B- BELEDİYE GİRİŞİMLERİ

Belediyeler iktisadi faaliyetlerini genel olarak 5393 s. Belediye Kanununun 71. maddesiyle bütçe içi işletme kurarak veya 70. maddesiyle şirket kurarak gerçekleştirirler. Belediye Kanununda açık bir hüküm bulunmasa da son zamanlarda belediyelerin belediye meclis kararıyla tarım, inşaat, enerji, kırsal kalkınma vb. alanlarda kooperatif kurmaları veya kurulan kooperatiflere ortak olmaları yaygınlaşmıştır.

1- Belediye Şirketleri

Belediyeler belediye şirketlerinin kararı ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığının onayıyla mevzuatta görev alanlarına giren konularda faaliyet göstermek üzere şirket kurabilirler.