Türkiye'de Bütçe Gelirlerinin ve Bütçe Giderlerinin İllere Göre Dağılımı (2021)

Türkiye'de merkezi idarenin idari yapılanması 1982 Anayasasının 126. maddesi uyarınca illere, iller de diğer kademelere göre bölümlenecek şekilde örgütlenmiştir. Anayasada her ne kadar iller lafzen zikredilirken ilçeden dolaylı bir anlatımla bahsetmiş olsa da merkezi idarinin örgütlenmesi bakımından il ile ilçe arasında başka bir hiyerarşi yoktur.

Mahalli idareler ise merkezi idareden hiyerarşik olarak bağımsız ama bazı konularda merkezi idarenin ilgili kurumlarının vesayetine tabi olarak kurulmuş, kamu tüzel kişiliğine haiz yerel nitelikteki işlerin yapılmasından sorumlu idarelerdir.

İllere Göre Bütçe Gelirleri ve Bütçe Giderleri

Aşağıdaki tabloda "Merkezi Yönetim Bütçesi" içinde kalan kamu idarelerinin iller itibariyle gelir tahsilat ve gider tahakkuklarının tutarları verilmiştir. Bu tutarlar merkezi yönetim kapsamındaki idareleri ve onların taşra teşkilatlarını kapsamaktadır. Mahalli idareler ve sosyal güvenlik kurumlarına ilişkin gelir ve gider rakamları bu listede yer almaktadır. Peki taşra ve merkez ayrımını nasıl yapacağız? Genellikle idarelerde merkez ve taşra ayrımı varsa bu idarelerin kuruluş kanunlarında belirtilmektedir. Burada genellikle idare merkezinin bulunduğu yer "merkez teşkilatı" diğer illerde bulunan örgütler de "taşra teşkilatı" olarak anılır. Ancak her idare merkezinin bulunduğu ilde bulunanlar da merkez teşkilat kapsamında değildir. Burada önemli olan teşkilat şemasının neresine yer aldığıdır. Örneği Milli Eğitim Bakanlığının Ankara'da bulunan Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü merkez teşkilatında yer alırken, yine Ankara'da bulunan bir ilköğretim okulu taşra teşkilatında yer almaktadır. Yani Ankara'da bulunan her bir birim merkez teşkilatında yer almayacağı gibi Ankara dışında bulunan her bir birim ve kurum da taşra teşkilatı değildir. Örneğin Güneydoğu Anadolu Bölgesi Projesi İdaresinin merkez teşkilatı Şanlıurfa'da örgütlenmiştir. Aşağıdaki tabloyu bu bilgiler ışığında değerlendirmek daha doğru fikirler uyandıracaktır.

Milyon TL (2021)

Kaynak: TC Hazine ve Maliye Bakanlığı, "2021 yılı İller İtibariyle Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri", https://muhasebat.hmb.gov.tr/iller-itibariyle-merkezi-yonetim-butce-istatistikleri-2004-2019 

Tablodan da görülebileceği üzere 2021 yılında kamu giderleri (belediyeler ve sosyal güvenlik kurumları hariç) kamu gelirlerinin üzerinde gerçekleşmiştir. İller bazında en fazla gelir tahsilatı 554.484.905 milyon TL (yaklaşık 554 milyar TL) İstanbul'da gerçekleşirken, en fazla gider ise 105.077.803 milyon TL ile Ankara'da gerçekleşmiştir. Bu bağlamda gelir-gider farkının, yani harcamasından fazla gelir sağlayan ilin İstanbul olduğunu tahmin etmek güç olmayacaktır. İstanbul ilimiz 554.484.905 milyon TL gelire karşın 66.761.819 milyon TL giderde bulunarak net 487.723.086 milyon TL gelir fazlası vermiştir. İstanbul'u 108.814.222 milyon TL gelir fazlası ile İzmir ve  101.832.561 milyon TL gelir fazlası ile Kocaeli illeri takip etmektedir. Sadece bu 3 il bütçe gelirimizin yarısından fazlasını (%57 karşılamaktadır.

Bütçe gelirlerinin, bütçe giderlerinden farkının gelire oranı sıralamasında ise Kocaeli % 89,63 ile birinci sıradadır. Onu % 87,96 ile İstanbul takip etmektedir. Bu illerden Kocaeli harcadığından 9,64 kat, İstanbul ise harcadığından 8,30 kat daha fazla gelir toplamıştır.

Gelir ile gider arasındaki olumsuz farka bakacak olursak durum bölgesel olarak tersine dönüyor. Bu sefer ilk sırayı -10.380.350 milyon TL ile Diyarbakır alıyor. Onu -7.982.140 milyon TL ile Şanlıurfa ve -7.795.755 milyon TL ile Van takip ediyor.

Bütçe giderlerinin bütçe gelirlerine oranına; yani illerin tahsil ettiği gelirin kaç katı harcama yapıldığına bakılacak olursa ortaya daha da çarpıcı bir tablo çıkıyor. Buna göre listenin ilk sırasında gelirin 17 katı harcama ile Şırnak gelirken onu 14 kat harcama ile Hakkari ve 11 kat harcama ile Tunceli takip ediyor.

Bölgelere Göre Bütçe Gelirleri ve Bütçe Giderleri

Aşağıdaki tabloda da bütçe gelirleri ve giderlerinin bölgesel dağılımını inceleyeceğiz.

Milyon TL (2021)

Kaynak: TC Hazine ve Maliye Bakanlığı, "2021 yılı İller İtibariyle Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri", https://muhasebat.hmb.gov.tr/iller-itibariyle-merkezi-yonetim-butce-istatistikleri-2004-2019 

Tabloda da görülebileceği üzere 7 coğrafi bölgemizden Akdeniz, Ege, İç Anadolu ve Marmara bölgeleri yaptıkları kamu harcamalarını topladıkları gelirlerle finanse edebilecek durumdalar. Güneydoğu, Doğu Anadolu ve Karadeniz bölgelerinde ise tahsil edilen vergiler yapılan bütçe giderlerini finanse edebilecek düzeyde değil. Bu bölgelerden skalanın gelir olarak pozitif yönünde bulunan Marmara bölgesi yaptığı giderin 5,76 katı gelir sağlamış, negatif yönünde bulunan Doğu Anadolu ise gelirinin 4,34 katı giderde bulunmuştur.

 

Sonuç

Bu verilerden bölgeler arası bir rekabet ya da bir etnik gerilim çıkarmak doğru değildir. Yapılması gereken realitenin köküne inmektir. Aslında bu durum bazen siyasi sebeplerden, bazen de güvenlik sorunlarından dolayı iyiden iyiye pekişen bölgeler arasındaki gelişmişlik farkıdır. Ayrıca coğrafi koşullar, batı bölgelerinin deniz ulaşımına uygun olması, liman bölgelerine yakın olması gibi etkenler özellikle Marmara bölgesinin muazzam ölçütlerde gelişmesini hızlandırmıştır.

Bu gelişmişlik farkı iç göçü hızlandırmakta, ortaya bir takım alt yapı, adaptasyon, uyum ve iskan sorunları çıkarmaktadır. Örneğin Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayınlanan "İkamet Edilen İle Göre Nüfus Kütüğüne Kayıtlı İl" başlıklı istatistiğine göre nüfus kütüğü göre nüfus sıralamasında ilk sırayı Şanlıurfa (2.972.950) alırken onu Konya (2.644.753) ve İstanbul (2.596.830) takip ediyor. Bu nedenle bölgeler arasında kalkınmışlık farkını azaltmak; dengeli bir nüfus dağılımının sağlanması,  şehirlerin kültür ve dokularının korunması, nitelikli kentleşme gibi olumlu sonuçlar doğuracaktır.