Kamunun Mal ve Hizmet Edinme Yöntemleri

Kamu hizmetinin görülmesi bir takım unsurları ve kaynakları gerektirir. Nakdi kaynakları devlet çoğu zaman kamu gücüne dayanarak vergiyle, kimi zaman da iktisadi teşebbüsle veya borçlanma ile temin eder.

Emek unsurunu da içinde barındıran ayni kaynaklar için de devletin bir takım alım yöntemleri bulunmaktadır. Bu bölümde kamu tüzel kişilerinin kanundan kaynaklanan yetki ve sorumluluklarına dayanarak kullandıkları alım yöntemlerini işleyeceğiz.

 1- İHALE YÖNTEMİ

İhale yöntemi mal, hizmet, yapım ve danışmanlık hizmeti alımlarında en sık kullanılan alım yöntemidir. Mevzuatımızda ihale yöntemini tanımlayan 2 temel yasa bulunmaktadır. Bunlardan ilk 08.09.1983 tarih ve 2886 sayılı Devlet İhale Kanunudur. Bu kanun dönemin koşullarına uygun olarak hem kamu alımları, hem de kamu kiralamaları ve satımlarını düzenleyen kanundu. Ancak zamanla aşırı ve gerçekçi olmayan fiyat kırımları, kanunun rekabet ve şeffaflık ilkelerinden uzak olması nedeniyle kamu alımlarını düzenleyen 04.01.2002 tarih ve 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu yürürlüğe girmiştir. Bu kanun ile başlangıçta açık ihale yöntemi, belli istekliler arası ihale yöntemi, pazarlık usülü ve doğrudan temin olmak üzere 4 farklı ihale yöntemi belirlenmiştir. Ayrıca kanunla 6 alım türü istisna kapsamında tutulmuştur. Ancak daha sonra yapılan düzenlemelerle doğrudan temin ihale yöntemi olmaktan çıkarılmış ve bugünkü haliyle istisnaların kapsamı genişleterek 22 maddeye çıkarılmıştır.

a- Açık İhale Yöntemi

Tüm kamu alımlarında mümkün olduğunca kullanılması gereken alım yöntemidir. Bir başka deyişle kanunda uygulanması öngörülen temel ihale yöntemidir. Açık ihale yönteminin süreçleri;

1- Teknik şartnamenin veya projenin hazırlanması

2- Yaklaşık maliyetin belirlenmesi, ödenek teminin yapılması ve icabı durumunda gerekli kamulaştırmaların yapılması

3- İlana çıkılması

4- İhale komisyonun toplanması ve ihalenin açık oturumunun gerçekleştirilmesi: Bu oturumda isteklilerin teklifleri ile yaklaşık maliyet açıklanır. Teklif mektubu ve teminat mektubu uygun değilse isteklilerin teklifleri okunmaz. Bunun dışında hiçbir teklifin uygun olup olmadığına karar verilmez

5- İhalenin kapalı oturumunun gerçekleştirilmesi: Bu oturumda ihale komisyon üyeleri toplanarak fiyat cetvellerinde aritmetik hata olup olmadığını ve diğer belgelerin şartname ve ilanlara uygunluğunu kontrol ederler.

6- İhalenin karara bağlanması ve kararın tebliğ edilmesi.

7- İş üzerinde kalan firma ve yetkililerine ilişkin yasaklılık teyitlerinin yapılması

8- İhale kararına ilişkin herhangi bir şikayet veya itirazen şikayet olmaması durumunda iş üzerinde kalan isteklinin sözleşme yapmaya davet edilmesi ve işin sözleşmeye bağlanması.

b- Belli İstekliler Arasında İhale Yöntemi

Yapım işleri, hizmet ve mal alım ihalelerinden işin özelliğinin uzmanlık ve/veya ileri teknoloji gerektirmesi nedeniyle açık ihale usulünün uygulanamadığı işlerin ihalesi ile yaklaşık maliyeti eşik değerin yarısını aşan yapım işi ihaleleri bu usule göre yaptırılabilir. Bu ihale yönteminde işin yapılmasına yönelik teknik kapasite, uygulanacak yapı yöntemi gibi fiyat dışı unsurlar da ihale edilecektir.

c- Pazarlık Usülü

4734 s. kanunun 21. maddesinde belirtilen hallerde kullanılabilecek ihale yöntemidir. Buna göre; 

a) Açık ihale usulü veya belli istekliler arasında ihale usulü ile yapılan ihale sonucunda teklif çıkmaması
b) Doğal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen veya yapım tekniği açısından özellik arz eden veya yapı veya can ve mal güvenliğinin sağlanması açısından ivedilikle yapılması gerekliliği idarece belirlenen hallerde veyahut idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması.
c) Savunma ve güvenlikle ilgili özel durumların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması.
d) İhalenin, araştırma ve geliştirme sürecine ihtiyaç gösteren ve seri üretime konu olmayan nitelikte olması.
e) İhale konusu mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin özgün nitelikte ve karmaşık olması nedeniyle teknik ve malî özelliklerinin gerekli olan netlikte belirlenememesi.
f) İdarelerin yaklaşık maliyeti 2018 yılı için 225.403,00 Türk Lirasına kadar olan mamul mal, malzeme veya hizmet alımları.
(b), (c) ve (f) bentlerinde belirtilen hallerde ilan yapılması zorunlu değildir. İlan yapılmayan hallerde en az üç istekli davet edilerek, yeterlik belgelerini ve fiyat tekliflerini birlikte vermeleri istenir.
(a), (d) ve (e) bentlerine göre yapılacak ihalelerde, ihale dokümanında belirtilen değerlendirme kriterlerine göre yeterliği tespit edilen istekliler, öncelikle ihale konusu işin teknik detayları ve gerçekleştirme yöntemleri gibi hususlarda fiyatı içermeyen ilk tekliflerini sunar. İdarenin ihtiyaçlarını en uygun şekilde karşılayacak yöntem ve çözümler üzerinde ihale komisyonu her bir istekli ile görüşür. Teknik görüşmeler sonucunda şartların netleşmesi üzerine bu şartları karşılayabilecek isteklilerden, gözden geçirilerek şartları netleştirilmiş teknik şartnameye dayalı olarak fiyat tekliflerini de içerecek şekilde tekliflerini vermeleri istenir. 

d- Doğrudan Temin Yöntemi

Adından da anlaşılacağı üzere idarelerin kanunda sayılan özel durumlarda ihale komisyonu kurmaksızın, ilan veya şartname yapma zorunluluğu olmaksızın idarece görevlendirilecek personel tarafından piyasa fiyat araştırmasının yapılması ve alımın piyasan direkt olarak temin edilmesi durumudur. Doğrudan temin yönteminde piyasa fiyat araştırmasının ne şekilde yapılacağı hususunda kesin bir hüküm bulunmamaktadır. Ancak uygulamada tek kaynaktan temin edilen alımlar dışında yapılan alımlarda piyasa fiyat araştırması piyasan 3 teklif toplanması ve alımın en düşük teklif veren firma veya kişiden yapılması şeklinde gerçekleşmektedir.

Doğrudan temin ile yapılan alımlarda eğer alım tek seferde gerçekleşiyorsa sözleşme imzalanması zorunlu değildir. Ancak birden fazla ayda gerçekleşecek belli bir zamana yayılmış alımlarda sözleşme imzalanması zorunludur. yine bu alım yönteminde de ihaleli alımlarda olduğu gibi kontrol, denetim ve muayene işlemleri zorunludur. Doğrudan temin ile yapılabilecek alımlar aşağıda belirtilmiştir.

a) İhtiyacın sadece gerçek veya tüzel tek kişi tarafından karşılanabileceğinin tespit edilmesi: Özellikle piyasada tekelin hakim olduğu durumlarda geçerlidir. Şu anki mevcut duruma göre su idaresinden su alınması veya elektrik piyasası özelleştirilmeden önce yapılan elektrik alımlarında olduğu gibi.

b) Sadece gerçek veya tüzel tek kişinin ihtiyaç ile ilgili özel bir hakka sahip olması: Patent, lisans, telif gibi fikri ve sınai mülkiyete konu mal ve hizmetler ile yapım işlerinin temininde uygulanan bir yöntemdir.

c) Mevcut mal, ekipman, teknoloji veya hizmetlerle uyumun ve standardizasyonun sağlanması için zorunlu olan mal ve hizmetlerin, asıl sözleşmeye dayalı olarak düzenlenecek ve toplam süreleri üç yılı geçmeyecek sözleşmelerle ilk alım yapılan gerçek veya tüzel kişiden alınması.

d) 2018 yılı için Büyükşehir belediyesi sınırları dahilinde bulunan idarelerin 67.613, diğer idarelerin 22.524 Türk Lirasını aşmayan ihtiyaçları ile temsil ağırlama faaliyetleri kapsamında yapılacak konaklama, seyahat ve iaşeye ilişkin alımlar (Temsil ağırlama kapsamında yapılan konaklama, seyahat ve iaşeye ilişkin alımlar parasal limite tabi değildir.)

e) İdarelerin ihtiyacına uygun taşınmaz mal alımı veya kiralanması. (Taşınmaz mal alımında uygulanan bir diğer alım yöntemi ise kamulaştırmadır)

f) Özelliğinden ve belli süre içinde kullanılma zorunluluğundan dolayı stoklanması ekonomik olmayan veya acil durumlarda kullanılacak olan ilaç, aşı, serum, anti-serum, kan ve kan ürünleri ile ortez, protez gibi uygulama esnasında hastaya göre belirlenebilen ve hastaya özgü tıbbî sarf malzemeleri, test ve tetkik sarf malzemeleri alımları.

g) Milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülen uyuşmazlıklarla ilgili davalarda, Kanun kapsamındaki idareleri temsil ve savunmak üzere Türk veya yabancı uyruklu avukatlardan ya da avukatlık ortaklıklarından yapılacak hizmet alımları.

h) 8/1/1943 tarihli ve 4353 sayılı Kanunun 22 ve 36 ncı maddeleri uyarınca Türk veya yabancı uyruklu avukatlardan hizmet alımları ile fikri ve sınai mülkiyet haklarının ulusal ve uluslararası kuruluşlar nezdinde tescilini sağlamak için gerçekleştirilen hizmet alımları.

ı) Türkiye İş Kurumunun, 25/6/2003 tarihli ve 4904 sayılı Kanunun 3 üncü maddesinin (b) ve (c) bentlerinde sayılan görevlerine ilişkin  hizmet alımları ile 25/8/1999 tarihli ve 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanununun 48 inci maddesinin yedinci fıkrasında sayılan görevlerine ilişkin hizmet alımları,

i) Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi, Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların halkoyuna sunulması, milletvekili genel ve ara seçimleri, mahalli idareler ile mahalle muhtarlıkları ve ihtiyar heyetleri genel ve ara seçimi dönemlerinde Yüksek Seçim Kurulunun ihtiyacı için yapılacak filigranlı oy pusulası kâğıdı ile filigranlı oy zarfı kâğıdı alımı, oy pusulası basımı, oy zarfı yapımı hizmetleri ile bu seçimlere yönelik her türlü seçim malzemelerinin alımı ile yurt dışı seçim harcamaları, il seçim kurulu başkanlıkları tarafından alınacak oy pusulası basım hizmeti alımı.

   

e- e-İhale ve Elektronik Eksiltme

İhale sürecinin daha şeffaf ve hızlı bir biçimde yürütülebilmesi amacıyla açık ihale ile belli istekliler arasında ihale yöntemlerinde uygulanmak üzere idarelerce e-ihale yöntemi uygulanabilecektir. e-ihale yöntemi yeni bir ihale yöntemi olmayıp kanunda yer alan ihalelerin yürütülmesi esnasında isteklilerce sunulacak belgelerin EKAP modülü üzerinden elektronik ortamda incelendiği yöntemdir. 

Elektronik eksiltme ise isteklilerce sunulan ilk tekliflerin idarece belirlenecek günde (ihale tarihinden itibaren 2 günden önce olamaz) idarece belirlenecek saat dilimlerinde Ekap modülü üzerinden elektronik ortamda pazarlık edilmesidir.

2- KAMULAŞTIRMA

Kamu yararına uygun olarak kamu hizmetlerinin görülmesi amacıyla idarelerce taşınmaz malların kamu gücüne dayanarak bedeli nispetinde istimlak edilmesi yöntemidir. Mevzuatımızda bu konu ile ilgili temel kanun 04.11.1983 tarih ve 2942 sayılı kamulaştırma kanunudur. Kamulaştırma yönteminde mal sahibinin rızası aranmaz. Eğer mal sahibi uzlaşma komisyonun teklifine olumlu cevap vermezse asliye hukuk mahkemesince taşınmaza değer biçilir ve belirlenen değeri idare mal sahibine ödediği takdirde mülkiyeti idareye geçer. 

Kamulaştırma bedeli esasen peşin olarak ödenir. Ancak kanunda belirtilen hallerde ilk taksidi taşınmaz bedelinin altıda birinden az olmamak üzere 5 yılı aşmamak kaydıyla taksitlendirme de yapılabilir. Taksitlendirme yapılması durumunda taksitler ilgiliye faiziyle birlikte ödenir. Bu faiz devlet borçları için ödenen en yüksek faize eşittir.

Kamulaştırma işlemi yalnızca mülkiyetin kamuya geçirilmesi amacıyla yapılmaz. Kimi durumlarda kamu idaresi tarafından gerçek ve tüzel kişiler lehine de kamulaştırma yapılabilir. Devletin afette mağdur olan kişilere konut temin etmek amacıyla yaptığı arsa ve bina kamulaştırmaları ile yap-işlet-devret veya gelir garantili yap-işlet-devret modeliyle yapılan büyük yatırımlarda yapılan kamulaştırmalarda olduğu gibi.

Kamulaştırmanın yapılması için;

1- Kamu yararı kararı olmalıdır

2- Kamulaştırma için yeterli ödenek ayrılmış olmalıdır.

3- Uzlaşma komisyonu aracılığıyla kişinin rızası veya asliye hukuk mahkemesince mahkeme kararı alınmış olmalıdır

4- Mülkiyet kamu yararı amacıyla kamu idaresine veya kamu idaresinin belirlediği gerçek veya tüzel kişiye geçmelidir.

3- DEVLETLEŞTİRME

Kamulaştırmaya benzer biçimde ülkede faaliyet gösteren bir işletmenin hizmetinin kamu hizmeti niteliğinde olması durumunda idarece bu hizmeti veren işletmenin kamu yararı gayesiyle mülkiyetinin devlete geçirilmesi durumudur. Ülkemizde bu hususu düzenleyen temel yasa 20.11.1984 tarih ve 3082 sayılı Kamu Yararının Zorunlu Kıldığı Hallerde Kamu Hizmeti Niteliği Taşıyan Özel Teşebbüslerin Devletleştirilebilmesi Usül ve Esasları Hakkında Kanundur.

Özel teşebbüsler, ancak aşağıdaki şartların birlikte gerçekleşmesi halinde devletleştirilebilir. 

a) Devletleştirilecek özel teşebbüsün yaptığı hizmet veya üretiminin ülke çapında kamu ihtiyacına hitap etmesi, 

b) Bu hizmet veya üretimin, kontrol, rekabet, ikame veya başka yollardan sağlama imkanının bulunmaması, 

c) Hizmet veya üretimin yavaşlatılması veya durdurulması halinde kamunun büyük zarar görmesi,

Devletleştirme işlemi kanunla düzenlenir. Devletleştirme, bu Kanunda belirtilen esaslara göre kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsün, devletleştirme kararının Resmi Gazete'de ilan edildiği tarihteki gerçek karşılığı üzerinden hesaplanacak bedeli, nakden ve peşin olarak veya o yıl Genel Bütçe Kanununda gösterilecek miktardan az olmamak üzere en fazla beş yıl içinde eşit taksitlerle ödenmek suretiyle yapılır. Taksitle ödeme öngörülen hallerde taksitlere, peşin ödeme gününü takip eden günden itibaren Devlet borçları için kabul edilen en yüksek faiz haddi uygulanır. Devletleştirilmesine karar verilen özel teşebbüsün en son bilançosunda kayıtlı net aktif değerinin yüzde yirmibeşi devletleştirme kararının Resmi Gazete ile ilanından itibaren on gün içinde, bu Kanunda belirtilen esaslara göre tespit olunacak gerçek devletleştirme karşılığından mahsup edilmek üzere ve herhalde peşin olarak hak sahibi adına milli bankalardan birine yatırılır. 

4- KAMULAŞTIRMASIZ EL ATMA

Yasada mevcut bir düzenleme bulunmamasına karşın yatırımın yapılması aşamasında kamulaştırma işleminin herhangi bir nedenle gerçekleştirilmemesi nedeniyle mülkiyetin devlete geçmeksizin üst hakkının devlete şagil sıfatıyla geçmesi durumudur. Bu durumda mülk sahibi dilerse dava yoluyla mülkiyetin üst hakkını kullanamadığı sürece maruz kaldığı gelir kaybını ve mülkiyetin kamulaştırmasını talep edebilir.

5- İMAR KANUNUNA GÖRE TAŞINMAZ EDİNME

Halk arasında düzenleme ortaklık payı olarak bilinen uygulamadır. 03.05.1985 tarih ve 3194 sayılı İmar Kanununun 18. maddesiyle yapılan düzenlemeyle belediye ve valiliklerce yapılan arsa ve arazi düzenlemesi nedeniyle maliklerin taşınmazlarında meydana gelen değer artışı karşılığında düzenleme ortaklık payı olarak olarak düşülebilir. Bu oran % 40'ı geçemez. Düzenleme ortaklık payları, düzenlemeye tâbi tutulan yerlerin ihtiyacı olan Milli Eğitim Bakanlığına bağlı ilk ve ortaöğretim kurumları, yol, otoyol hariç erişme kontrolünün uygulandığı yol, su yolu, meydan, park, otopark, çocuk bahçesi, yeşil saha, ibadet yeri ve karakol gibi umumî hizmetlerden ve bu hizmetlerle ilgili tesislerden başka maksatlarla kullanılamaz. Görüldüğü üzere düzenleme ortaklık payı uygulaması da kamu yararı maksadıyla kamu gücü kullanarak gerçekleşmektedir.